پاشیو و آیین بیدارباش سحرگاهی

 درگذشته‌ای نه‌چندان دور که وسایل ارتباط‌جمعی همچون امروز فراگیر نبود، بیدارباش سحرگاهان در روستاها آیینی دیگرگونه داشت، رسمی به نام پاشیو یا شَوخوانی در کردستان رواج داشت که طی آن، پیران و ریش‌سفیدان روستا یا مسئولان مسجد، یک ساعت مانده به اذان صبح، بر بام منازل یا بلندی‌ها رفته و با صدای بلند به مناجات و دعا می‌پرداختند و بدین ترتیب، اهالی روستا را برای صرف سحری بیدار می‌کردند.

 گاه در کنار این مناجات‌ها، از طبل کوچکی نیز برای بیدارباش استفاده می‌شد، این آیین، جلوۀ دیگری از مسئولیت جمعی و همبستگی اجتماعی در دل فرهنگ روستایی کردستان را به تصویر می‌کشد.

 مسجد، قلب تپنده رمضان در روستا

 با آغاز ماه رمضان، مسجد روستا به محور اصلی زندگی اجتماعی و معنوی تبدیل می‌شود، بعد از نماز عصر، ماموستایان (روحانیون) در مساجد به سخنرانی مذهبی می‌پردازند که غالباً در مورد فضیلت روزه، آداب رمضان و مسائل اخلاقی است، مجالس جزء خوانی و ترتیل قرآن کریم با حضور قاریان محلی برگزار می‌شود و صدای دلنشین تلاوت قرآن در فضای روستا طنین‌انداز می‌گردد.

 پس از نماز عشاء نیز، رسم دیرینه «نماز تراویح» که از ویژگی‌های برجسته اهل‌سنت است، با حضور پرشور مردان و زنان روستا اقامه می‌شود، این نماز که تا ۲۰ رکعت خوانده می‌شود، فرصتی برای ذکر و دعای جمعی و تقویت روحیه عبادت گروهی است.

سفره‌های ساده افطار، از نان کولیره تا همدلی

 نزدیک غروب که می‌شود، بوی مطبوع نان‌های محلی فضای روستا را پر می‌کند، در کردستان، پخت نان‌های سنتی در ماه رمضان رونقی ویژه دارد، نان کولیره (نوعی نان محلی)، برساق (نان‌روغنی)، تاوهای و کولیره ناسکه از جمله نان‌هایی هستند که به طور سنتی برای افطار تهیه می‌شوند.

 سفره افطار در روستاها، سفره‌ای ساده اما سرشار از صمیمیت است، نان و خرما، عسل، کره محلی، روغن حیوانی، دوغ و نیمرو، معمول‌ترین اجزای این سفره‌اند.

 یکی از زیباترین جلوه‌های رمضان در روستاهای کردستان، افطاری دادن دسته‌جمعی در مساجد است، مردم هر کدام به‌اندازه وسع خود، خوراکی ساده‌ای به مسجد می‌برند و سفره‌ای عمومی پهن می‌کنند و همه روزه‌داران، از پیر و جوان، در کنار هم افطار می‌کنند، این آیین، فارغ از هرگونه تمایز طبقاتی، روح برابری و برادری اسلامی را در کوچک‌ترین واحدهای اجتماعی یعنی روستاها به نمایش می‌گذارد.

 شب قدر در باور کردستانی، شب ۲۷ رمضان و رسم کولیره

 در کردستان، برخلاف بسیاری از نقاط ایران که شب‌های ۱۹، ۲۱ و ۲۳ را به‌عنوان شب‌های قدر گرامی می‌دارند، باور غالب بر این است که شب بیست و هفتم رمضان، شب قدر است، به همین دلیل، این شب در روستاها حال و هوایی دیگر دارد، مردم با شب‌زنده‌داری، دعا و قرآن، به استقبال این شب سرنوشت‌ساز می‌روند.

 یکی از شاخص‌ترین آیین‌های رمضان در کردستان که پیوند عمیقی با شب ۲۷ دارد، پخت نان کولیره در این شب است، زنان روستایی روز بیست و ششم رمضان، مشغول پختن این نان مخصوص می‌شوند و آن را قبل از افطار بین همسایگان، فقرا و خویشان تقسیم می‌کنند، عطر کولیره که در کوچه‌های روستا می‌پیچد، نوید فرارسیدن شبی عزیز را می‌دهد، این رسم، تلفیقی از عبادت، سنت و پیوند اجتماعی است که نسل به نسل منتقل شده است.

وداع با ماه خدا؛ از الوداع تا عید فطر

 با گذشتن نیمه ماه، حال‌وهوای وداع کمکم خود را نشان می‌دهد، مؤذنان، به‌جای مرحبا، نوای الوداع سر می‌دهند و به روزه‌داران یادآوری می‌کنند که میهمانی به پایان خود نزدیک می‌شود و باید قدر لحظات باقی‌مانده را دانست.

 در شب عید فطر، تکبیرگویان از مناره‌ها به گوش می‌رسد و مردم با پوشیدن لباس نو، برای اقامه نماز عید راهی مساجد و مصلاهای روستا می‌شوند، پس از اقامه نماز و پرداخت زکات فطریه، دید و بازدیدهای عیدانه آغاز می‌شود که در فرهنگ کردستان جایگاهی والا دارد.

 در برخی روستاهای دیواندره، رسمی کهن به نام چیشتی مجیور برگزار می‌شود که طی آن، مردم غذای پخته‌شده در خانه را به مسجد می‌برند و همه با هم به‌صورت دسته‌جمعی ناهار عید فطر را صرف می‌کنند، این رسم نیز همچون دیگر سنن رمضانی کردستان، بر گردهمایی و همبستگی اجتماعی تأکید دارد.

 رمضان، نگهبان هویت فرهنگی کردستان

 رمضان در روستاهای کردستان، تنها یک مناسک عبادی نیست، بلکه آیینه تمام‌نمایی است که در آن می‌توان لایه‌های پیچیده هویت فرهنگی، اجتماعی و مذهبی این دیار را به نظاره نشست، از رسم آشتی‌کنان پیش از ماه تا آیین پاشیو در سحرگاهان، از مرحبا گویان در آغاز تا الوداع گویان در نیمه دوم، از نان کولیره در شب‌های قدر تا سفره‌های جمعی افطار در مساجد، همه‌وهمه نشان از آن دارد که رمضان در این خطه، پیونددهنده نسل‌ها، ترمیم‌کننده کدورت‌ها و تقویت‌کننده همبستگی‌های قومی و دینی است.

 اگرچه مدرنیته و تغییر سبک زندگی، برخی از جلوه‌های این سنت‌ها را کم‌رنگ‌تر کرده و شاید دیگر طبل پاشیو در بسیاری از روستاها به صدا درنیاید، اما روح حاکم بر این آیین‌ها یعنی همدلی، همیاری، احترام به بزرگ‌تر و صلح‌جویی همچنان در فرهنگ مردم روستایی کردستان زنده و پویاست.

 ماه رمضان در کردستان، یک یادآوری سالانه است از اینکه چگونه می‌توان ایمان را در متن زندگی جمعی معنا کرد و از دل سنت‌های کهن، پلی به‌سوی آینده‌ای سرشار از معنویت و همبستگی زد، این میراث گران‌بها، میراثی است که باید آن را پاس داشت و برای حفظ و انتقال آن به نسل‌های آینده کوشید.

انتهای خبر/